Атаҡлы ғалим Зәки Вәлиди Туған - башҡорт халҡының һәм Башҡортостан Республикаһының XX быуат тарихында иң ҡатмарлы, бер үк ваҡытта иң сағыу яҙмышлы шәхестәренең береһе. Башҡорт милләтенең үҙаллылығы өсөн ныҡышмалы көрәшкән, буласаҡ Рәсәй Федерацияһының ҡоролошон күҙаллаған сәйәсмән, күренекле ғалим – төрки тарихы белгесе һәм дәүләт эшмәкәре булараҡ танылған.
Уның тормош юлы XX быуат башындағы тарихи ваҡиғаларҙан айырылғыһыҙ. 1908-1916 йылдарҙа З.Вәлиди ғалим һәм публицист булараҡ формалаша.
З.Вәлиди Туғандың ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге лә баһалап бөткөһөҙ күләмле. Ул үҙ халҡының тарихын өйрәнеп, тикшереп кенә ҡалмай, башҡорттарҙың киләсәге хаҡында ла уйлана. Халҡыбыҙҙың азатлығы, үҙ аллы Башҡорт дәүләте төҙөү көрәшен башлау һәм етәкләү осоронда Вәлиди оҫта сәйәсмән һәм ғәскәр башлығы булараҡ таныла.
Ә.З.Вәлиди XX быуатта башҡорт халҡын бөтә донъяға танытҡан, шул уҡ ваҡытта миллилеген юғалтмайынса сағылдырған бер үҙенсәлекле шәхес.
(Р.Шәкүр)
2010 йылдың 8 ғинуарында Башинформ бинаһында үткән ултырыш та Зәки Вәлиди Туғанға арналды. Был ултырышты йыйыуға А.Г. Назаровтың Рәсәй Федерацияһы президентына З. Вәлидигә ҡаршы хат яҙыуы сәбәпсе булды. Хатта әйтелеүенсә, Ә.З. Вәлиди фашистик германия менән хеҙмәттәшлек иткән булыуы мөмкин, шуны тикшереү һорала. Әлбиттә был хат менән килешмәүселәр бик күп. Йыйылышҡа йәштәр ҙә, ололар ҙа, дәүләт эшмәкәрҙәре һәм студенттар ҙа битараф булмай килделәр һәм үҙҙәренең фекерҙәрен әйтеп, актив ҡатнаштылар.
Бына уларҙың килеп сыҡҡан ситуация тураһындағы фекерҙәре.
Ҡолшарипов М.М., тарих фәндәре докторы:
“Ҡайһы бер гәзиттәрҙә З.Вәлидиҙең Германия менән хеҙмәттәшлек итеүе тураһында мәҡәләләр баҫылып сыҡҡас, беҙ төплө тикшереү үткәрҙек һәм уларҙың фекерҙәренең төптән дөрөҫ булмауын дәлилләүсе мәҡәлә баҫтырып сығарғайныҡ инде.”
Хисмәтуллин А.А., архив начальнигы:
“Беҙ З.Вәлидиҙең документтарын тикшереп сыҡҡанбыҙ инде һәм Назаровтың һүҙҙәрен дәлилләүсе бер факт та табылманы. Кәрәкле бик күп документтар ҡаралды, уларҙа ла З.Вәлидиҙең ғәйебе тураһында һүҙ табылманы.”
Хәмиҙуллин С., БСТ каналынан:
“Еңеүҙең 60 йыллығына арналған фильм төшөрҙөк. Уны әҙерләгәндә беҙ бик күп архив материалдарына таянып эш иттек. Унда З.Вәлидиҙең Германия менән хеҙмәттәшлек итеүе тураһында бер факт та булманы.”
Әсәҙуллин Р.М., М.Аҡмулла ис. БДПУ ректоры, “Берҙәм Рәсәй” париияһы вәкиле:
“Назаровтың психология боҙоҡ үҫмерҙеке кеүек. Беҙ үҙебеҙгә лидерҙар һайлағанда ныҡлы уйлап эш итергә тейешбеҙ. Бөгөнгө көндә “Берҙәм Рәсәй” партияһының Башҡортостандағы бүлеге Назаровты хөкөмләүсе төрлө саралар үткәрҙе.
Р.Шәкүр:
“Нахаҡ һүҙҙәр арта, әгәр ҙә беҙ был һүҙҙәргә ҡаршы тормаһаҡ, уларҙы дөрөҫлөк итеп ҡабул итәсәктәр. Назаров Башҡортостанға ҡаршы әйтелгән “ләстит йырын” дауам итә. Бындай кешеләр партияла ултырырға тейеш түгел”.
Шулай итеп, ултырышты бар кешеләрҙең дә фекерҙәре берәүгә ҡайтып ҡала. Факттар буйынса З.Вәлидиҙең немецтар менән хеҙмәтәшлек итеүе дөрөҫлөккә тап килмәй. З.Вәлиди бөгөнгө көндә лә йәштәр өсөн, башҡорт, татар, ғөмүмән барлыҡ төрки халҡы өсөн остаз булып ҡала. Ул васыят итеп ҡалдырған хеҙмәтәрен, уй-фекерәҙәрен йәштәргә еткерергә тейешбеҙ. Уның эштәрен артабан да дауам итергә кәрәк. Шуныһы ҡыуаныслы, бөгөнгө көндә З.Вәлиди исемен мәңгеләштереүгә иғтибар бүленгән. 1990 йылда Башҡортостанда уның исемендәге йәмәғәт премияһы булдырылды, 1992 йылда Республикабыҙҙың милли китапханаһына Ә.Вәлиди исеме бирелде, 1992 йылдан башлап Башҡортостанда халыҡ-ара Вәлиди уҡыуҙары үткәрелеп килә, Көҙән ауылында 1994 йылда музейы асылды, 2008 йылдан алып Зәки вәлиди исеме баш ҡалабыҙ Өфөнөң үҙәк урамдарының береһенә бирелде. Шулай уҡ яҡшы уҡыған студенттар өсөн З. Вәлиди исемендәге стипендия ла булдырылды. Шулай уҡ ултырышта З. Вәлиди хеҙмәттәрен яңы факттар менән тулыландырып, яңынан сығарырға, З. Вәлиди бюстын эшләргә тигәнерәк фекерҙәр ҙә яңғыраны.